Mục lục bài viết
1. Hồi chuông cảnh báo – Giới đầu cơ bỏ chạy
“Chưa bao giờ, Paris lại tráng lệ và ngập tràn sự xa hoa đến như vậy!” – Ngài Charles Mackay.
Những bức tượng điêu khắc, tranh vẽ, vật dụng cao cấp nhất được nhập khẩu từ tất cả các quốc gia khác. Viên kim cương đẹp nhất thế giới nặng 500 gram được chào bán cho ngài quan nhiếp chính với giá 2 triệu livres bằng tiền của cư dân mà không một chút suy nghĩ.
Với sự giàu có “ập đến” như vậy, không lạ rằng John Law gần như được tôn thờ. Hắn được bủa vây với những lời khen ngợi như “người cứu rỗi của đất nước”, với “vẻ ngoài thánh thiện” và “sự thông thái trong mọi quyết định”.
Quốc hội Pháp đã đưa ra lời cảnh báo cuối cùng như nhiều lần trước: trò chơi lạm dụng in tiền giấy của Law và quan nhiếp chính sẽ sớm muộn đưa đất nước vào bờ vực phá sản.
Là người không hiểu gì về kinh tế, quan nhiếp chính cứ nghĩ rằng nếu 500 triệu livres tiền giấy đã giúp đất nước thịnh vượng như vậy, thì tại sao việc in thêm 500 triệu livres tiền giấy nữa là một điều tệ hại (?!) Tương tự như vậy, sự không hiểu biết của đại bộ phận dân chúng vẫn tiếp tục làm cơn ảo giác lớn hơn: giá của cổ phiếu Mississippi càng tăng, lượng tiền vay thông qua việc phát hành tín phiếu càng tăng tương ứng. Dường như John Law và quan nhiếp chính đã vi phạm lời thề mà hắn đã nói khi lập nên Ngân hàng Quốc gia: “Một gã chủ ngân hàng xứng đáng chết nếu hắn phát hành tín phiếu nhiều hơn số mà hắn có thể chi trả!”
Hồi chuông cảnh báo đầu tiên đã đến vào đầu năm 1720. Hoàng tử De Conti do mâu thuẫn với John Law khi không mua được cổ phiếu Mississippi giá gốc đã ra lệnh cho ngân hàng phải hoàn trả cho ông ta lượng tiền bằng đồng xu vàng khổng lồ đến mức 3 xe ngựa chở không hết! Đến lúc này, John Law cảm thấy hoảng sợ và đệ lên quan nhiếp chính, vị tể tướng độc tài này đã cấm De Conti lặp lại việc này và bắt ông trả lại 2/3 số tiền vàng đã rút ra phải gửi lại vào ngân hàng.
Những tay môi giới chứng khoán lão luyện đã nhận ra dấu hiệu chẳng lành trên, nhanh chóng chuyển đổi tiền giấy sang tiền xu vàng bằng nhiều lượng nhỏ khác nhau và bí mật chuyển chúng ra các quốc gia Châu Âu khác trong nhiều ngày.
Sự khốn khó đã không xảy ra ngay với những kẻ muốn rút tiền giấy ra và chuyển đổi thành tiền vàng. Tuy nhiên những lời than thở, oán trách bắt đầu ngày một lớn hơn khi cung tiền vàng và bạc ở trong nội quốc bắt đầu ngày càng khan hiếm. Những kim loại quý của Pháp đang ngày một chảy dần sang các quốc gia khác như Anh và Hà Lan.
Nhận ra tình thế ngàn cân treo sợi tóc của bản thân, John Law mới bàn với nhóm thành viên nội các rằng cần phải ban hành một Nghị định để phục hồi lại niềm tin của công chúng vào tiền giấy. Vào tháng 2/1720, một nghị định được ban hành, trong đó quy định rõ: “Cấm bất kỳ người nào được sở hữu trên 500 livres bằng vàng trong người. Hơn nữa cấm mua các loại trang sức, chén đĩa, đá quý.” Những kẻ thi hành công vụ, được hứa hẹn sẽ nhận được ½ số tiền nếu bắt được những kẻ không tuân thủ, đã lục soát nhà của vô số người, đưa đất nước Pháp vào tình cảnh hỗn loạn, chia cắt,…
Vô số cuộc biểu tình nổ ra, không ai biết giá trị của tiền giấy ngày hôm nay trong túi anh ta sẽ có giá như thế nào sang ngày hôm sau.
Giá cổ phiếu Mississippi rơi không phanh -30% trong vài ngày ngắn ngủi. Một nỗ lực cuối cùng để khơi dậy niềm tin của số đông: một loạt những kẻ ăn mày ở Paris được lệnh của Chính phủ ăn vận như những thợ đào mỏ, cầm cuốc xẻng cùng diễu hành qua đường phố đến bến cảng tựa như thể họ sắp sang châu Mỹ để khởi động cho các dự án đào vàng ở đó. Một biện pháp nghe tưởng chừng như rất vô lý đã giúp cổ phiếu Mississippi tăng ngược trở lại vùng đỉnh cũ trong thời gian ngắn (hình dưới, tháng 2/1720).
Một cuộc họp hội nghị liên bang được diễn ra vào tháng 5/1720, Ủy ban Tài chính đã tính toán rằng lượng tiền giấy thông qua tín phiếu trong hệ thống lên đến 2.6 tỷ livres, trong khi lượng tiền vàng trong nước còn không được ½ số đó (!).
Nhiều ý kiến cho rằng nên phá giá tiền giấy còn một nửa giá trị để bằng tương ứng so với số vàng nội quốc, người khác lại cho rằng phải nâng giá danh nghĩa của tiền xu vàng lên để cân bằng với giá trị tín phiếu. John Law ban đầu đều phản bác 2 kiến nghị đó, tuy nhiên sau đó cũng không nghĩ ra cách nào tốt hơn, đành phải chấp nhận rằng lượng tín phiếu cần phải phá giá đi.
Ngày 21/05/1720, một Nghị định được cho ra đời, trong đó nó có đưa ra luật rằng phải giảm giá trị danh nghĩa của các tín phiếu, cũng như cổ phiếu của Mississippi Co. còn một nửa giá trị vào cuối năm.
Xem thêm: Học chứng khoán từ triết lý của Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln
2. Vận may của John Law kết thúc. Bong bóng Mississippi Company vỡ.
Ngày 27/05/1720, toàn Quốc hội phẫn nộ, cấm ban hành Nghị định điên rồ đó. Đồng thời, Quốc hội ra quy định cấm Ngân hàng Quốc gia không được phép hoàn trả tiền xu và tiền vàng cho người mua tín phiếu. John Law và D’Angerson đều bị cách chức khỏi Ủy Ban Tài Chính. Người nhậm chức mới – D’Aguesseau – người từng phản đối kế hoạch của John Law được mời quay trở lại điều hành Ngân khố Quốc gia.
Ông phát hành ra 25 triệu tín phiếu Kho bạc mới, được đảm bảo dựa trên nguồn thu công của thủ đô Paris với lãi suất 2.5%/năm. Niềm tin được khôi phục. Vào vài ngày đầu tiên sau khi sắc lệnh này được ban hành, hàng chục nghìn người dân Paris đổ xô đến ngân hàng để rút tiền vàng & bạc ra. Cuối ngày, có đến 15 người tử vọng ở ngưỡng cửa Ngân hàng Quốc gia.
Tháng 11/1720, toàn bộ quyền kinh doanh, thương mại độc quyền tại châu Mỹ của Mississippi được chuyển về cho Quốc gia, hủy niêm yết thành một công ty tư nhân thông thường.
John Law biết rằng số phận và toàn bộ quyền lực của mình đến đây là hết, đã quyết tâm bỏ trốn khỏi đất nước để bảo toàn tính mạng. Trong một cuộc phỏng vấn cuối cùng với Hoàng tử Pháp, người ta nghe thấy Law nói rằng: “Tôi tự thú nhận rằng tôi đã làm sai. Nhưng tôi làm sai bởi vì tôi là con người, và con người thì phải mắc sai lầm chứ! Tôi in thề với ngài rằng những hành động tôi làm không có một chút tư lợi gì cho bản thân.”
Đám đông tò mò xem liệu John Law giàu có như thế nào. Và thật bất ngờ: Law đã đầu tư tất cả gia tài của mình vào hàng loạt bất động sản, biệt thự ở Pháp; hắn không hề mua một món nữ trang nào đắt giá, không mua chén dĩa, không gửi tiền vàng bạc ra nước ngoài. Đó là minh chứng rằng hắn vẫn đã luôn tin rằng kế hoạch của hắn sẽ tồn tại được bền vững (!)
Với bàn tay trắng khi đến Pháp, ngày rời đi, Law cũng cất bước khỏi chốn này không khác gì một kẻ ăn mày.
Lời kết
Câu chuyện ly kỳ của ngài Mackay kết thúc ở đó, để lại không chỉ bài học về tâm lý điên rồ của loài người, mà còn là bài học về việc vay nợ quá mức!
“Một gã chủ ngân hàng thì xứng đáng chết nếu hắn vay nợ nhiều hơn số mà hắn có thể chi trả!”
Tìm hiểu ngay: Những bài học đầu tư chứng khoán từ dòng họ Chris Davis
(Bài viết tham khảo The Goden Newsletter)
Đọc ngay: Lịch sử nói gì? – John Law và bong bóng Mississippi Company, 1720 (Kỳ 1)
________
Xem thêm các dịch vụ khác của AzFin:
- Fanpage AzFin Việt Nam: https://www.facebook.com/AzFinVietNam
- Youtube: https://www.youtube.com/c/azfinvietnam
- Tham khảo các khóa học của AzFin: https://academy.azfin.vn/
- Khoá học đọc vị cổ phiếu: https://docvicophieu.azfin.vn/
- Khoá học chinh phục cổ phiếu ngân hàng: https://chinhphuccophieunganhang.azfin.vn/