Mục lục bài viết
Đầu tư – không phải là một lĩnh vực đòi hỏi tính sáng tạo cao, chúng ta không phải nghĩ ra những thứ mới mẻ để rồi đầu tư. Đầu tư đơn thuần là đối chiếu lại lịch sử, rút ra bài học và nhìn nhận các dấu hiệu.
Đại thi hào Mark Twain đã từng nói: “Lịch sử không bao giờ lặp lại chính nó, tuy nhiên những giai điệu sẽ lặp lại”.
Cho nên soi xét lại lịch sử là rất quan trọng với các Nhà đầu tư (NĐT).
Tác phẩm huyền thoại: “Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds” (Những ảo vọng và sự điên rồ phổ biến của đám đông) của ngài Charles Mackay viết vào năm 1852 đã đem đến một bài học lịch sử về tâm lý điên rồ thuở ấy ở đất châu Âu hoa lệ. Chính những Nhà đầu cơ huyền thoại như ngài Bernard Baruch, Jesse Livermore hay George Soros đều nói rằng quyển sách này thuộc hạng “gối đầu giường” của họ, và cho rằng đây là những bài học quý giá mà bất cứ người nào tham gia thị trường tài chính đều phải đọc.
1. John Law – Hắn ta là ai?
Sinh ra ở thủ phủ Edinburg, Scotland vào năm 1671, John Law sinh ra trong một gia đình trí thức, cha là một ông chủ nhà băng giàu có. Từ thuở thiếu niên, John Law đã phụ cha về việc kế toán trong ngân hàng, và thể hiện tài năng thiên bẩm trong các con số và toán học.
John Law (1671 – 1729)
Với một tương lai tưởng chừng như rất tươi sáng, khi vừa chớm trưởng thành, John Law lại chọn cho mình một con đường tương đối lệch lạc. Hắn ta sớm sa vào các thói ăn chơi xa xỉ, bài bạc. Tuy nhiên lạ lùng thay, với tài tính toán sẵn có, đi đến sòng bài nào, hắn cũng thắng các khoản lớn, nổi danh ở Scotland và được rất nhiều các cô đào theo đuổi.
9 năm với lối sống sa đọa như vậy, cuối cùng cũng đã đem đến tai học cho hắn. Không chỉ mất hết tiền của gia đình hắn còn dan díu tình ái với một quý cô đã có chồng, sau đó đã bắn chết chồng cô ta và bị kết án tử hình. Song chẳng hiểu bằng cách nào, Law đã nhờ sự trợ giúp của người thân và bạn bè để trốn thoát khỏi ngục tù thành công trước khi bị hành hình.
Bị truy nã khắp nơi, song vì đất Scotland xa xôi, lại chẳng ai để ý nên hắn đã đi bộ khắp châu Âu trong 3 năm mà không bị bắt hay nhớ đến. Và đi đến đâu, hắn lại học về tài chính – ngân hàng như một đam mê từ trong máu! Hắn trú một thời gian dài ở Amsterdam, cái nôi của TTCK và tài chính. Ban ngày, hắn học tập về nguyên lý tài chính; ban đêm, hắn lui tới các sòng bài để kiếm tiền trang trải.
Hắn xuất bản nghiên cứu để thành lập nên một thứ gọi là “Ngân hàng đất đai” (Land bank) – nơi mà các tín phiếu phát hành bởi ngân hàng này sẽ được thế chấp bởi toàn bộ bất động sản của quốc gia đó với trị giá thấp hơn và được tính lãi tương ứng. Hắn tin rằng với sự hạn hữu của vàng bạc, một quốc gia không thể thịnh vượng nếu như không phát hành ra tiền giấy để cấp vốn đầu tư. Đây có thể nói là tầm nhìn đã giúp John Law trở thành công thần của nước Pháp và kêu gọi được rất nhiều sự đầu tư của Chính phủ.
Không ai tin vào dự án này của hắn vì tầm nhìn của hắn quá cao so với giới chức bảo thủ hiện tại châu Âu. Vì thê sau đó ròng rã 14 năm, hắn cứ đi hết nước này sang nước khá để bàn bạc cho đến khi hắn dừng chân ở Paris, một sự may mắn đến lạ đã gặp hắn.
John Law đã gây ấn tượng được với Phillipe II, Công tước vùng Orleans của Pháp. Năm 1715, vua Louis XIV của Pháp băng hà, để lại ngai vàng cho người con trai mới chỉ 7 tuổi, Vì vậy, theo chế độ quân chủ chuyên chế, vị Công tước vùng Orleans đã được Hội đồng nhiếp chính bầu lên để tiếp quản chính phủ bằng chức “quan nhiếp chính” – gần như trở thành “vị vua không chính thức” của Pháp.
Xem thêm: See’s candies – vị ngọt từ thương vụ bạc tỷ của Warren Buffett
2. Kẻ thù hay Công thần?
Thời gian dài trị vì và sự xa hoa của vủa Louis XIV đã để lại cho đất Pháp một khối nợ công khổng lồ nhất trong lịch sử và sự phẫn nộ vô cùng của dân chúng. Công tước vùng Orleans nhận thấy tình hình tài chính của đất nước đang ở trong trạng thái căng thẳng và nhờ sự tư vấn từ John Law.
Vào thời điểm đấy, nợ công của nước Pháp lên đến 3 tỷ livres, trong khi Doanh thu thuế hàng năm 145 triệu livres, chi tiêu công 142 triệu livres, như vậy chỉ còn chừa lại vỏn vẹn 3 triệu livers ròng để trả nợ cho hơn 3 tỷ livers nợ công (tương ứng mất xấp xỉ 1,000 năm mới có thể trả hết)!
John Law, trong bối cảnh đó, nhận ra mình đang ở trong một đất nước sắp “chìm xuống”, và hắn biết rằng hắn phải làm gì đó. Chuẩn bị trong vài tháng, đứng trước đại hội đồng, Law đã trình bày vô cùng thuyết phục 2 luận điểm giúp nước Pháp thoát khỏi tình trạng hiện tại: (1) Tiền kim loại như vàng, bạc không hề đủ đáp ứng nhu cầu thương mai của quốc gia và hắn dẫn chứng về nước Anh và Hà Lan như là hai quốc gia đã rất thành công trong việc phát triển tiền giấy; (2) Law tin rằng cần phải thành lập một ngân hàng – dựa trên ý tưởng “land bank” của hắn ngày trước – để quản lý doanh thu thuế, và có quyền phát hành tín phiếu dựa trên số doanh thu này và tất cả các bất động sản của quốc gia. Đây chính là một dạng Ngân hàng Trung ương đầu tiên mà Law đã nghĩ ra để thúc đẩy tín dụng của Pháp.
Thàng 5/1716, một văn bản chính thức của Hoàng gia được phát hành, trong đó nêu rõ quyền của Law được thành lập và điều hành Ngân hàng Quốc gia với vốn điều lệ 6 triệu livres, quản lý doanh thu thuế của quốc gia và được phát hành tín phiếu dựa trên bất động sản. Thậm chí, để thuyết phục hơn, trong một tờ thông cáo, Law tuyên bố rằng “một gã chủ ngân hàng xứng đáng chết nếu hắn phát hành tín phiếu nhiều hơn số mà hắn có thể chi trả!”
Ý tưởng này được cư dân tín nhiệm và đã thành công vang đội. Tiền vàng bạc trong cư dân đổ vào mua các tín phiếu của Ngân hàng Quốc gia. Các chủ nợ công của Pháp cũng trở nên “dễ tính” hơn trong thời gian trả nợ và lãi suất. Cuối cùng chỉ trong vài tháng, tiền giấy của Ngân hàng Law thành lập đã đắt giá hơn cả những kim loại quý thời ấy.
Trước sự thành công bất ngờ, ngài quan nhiếp chính đã dần tin rằng tiền giấy có thể thay thế hoàn toàn kim loại, và có thể làm nguồn tài chính quan trọng cho đất nước. Cả Law và Phillipe II đã quên đi cái nguyên lý cẩn trọng về “gã ngân hàng xứng đáng chết nếu hắn phát hành nhiều hơn số hắn có khả năng chi trả”, vị quan nhiếp chính trên đã cho phép Ngân hàng này phát hành số tín phiếu lên đến 1 tỷ livres (!), trong khi ai cũng biết rằng số thành khoản có thể chi trả được cao nhất của ngân hàng cũng chỉ có thể đạt 60 triệu livres.
Tiếp tục sau đó, nhân cơ hội có được sự tín nhiệm cao từ vị quan nhiếp chính, John Law đã xin đặc ân lập nên công ty thương mại Mississippi Company – dựa trên ý tưởng của East India Company – được độc quyền khai thác tuyến hàng hải sang châu Mỹ, châu Á thông qua con sông Mississippi và Lousiana ở bờ tây, đồng thời được độc quyền bán thuốc lá, tinh chế quặng vàng bạc và nhiều loại hàng hóa khác.
Quốc hội của Pháp ngày càng lo ngại về tình trạng phát hành tiền giấy thừa mứa của Chính phủ quan nhiếp chính. Nhiều lần đưa văn bản can ngăn nhưng bất thành, Quốc hội đành phải dùng biện pháp mạnh: Tháng 8/1718, họ đưa ra Nghị định cấm John Law – một “kẻ ngoại quốc” – được điều hành ngân hàng Quốc gia, can thiệp vào tình hình tài chính của đất nước.
Đến lúc này, John Law rảnh việc quốc gia, hắn tập trung vào dự án cá nhân Mississippi Company – công ty mà cổ phiếu của nó tăng phi mã bất chấp sự đe dọa của Quốc hội Pháp, và trở thành cơn sốt chứng khoán thuộc hạng đầu tiên trong lịch sử của nhân loại.
Đọc ngay: Bill Ackman – “Tiểu Buffett” và những thương vụ thăng trầm
3. Đám đông điên rồ của nước Pháp
Mississippi Company – dưới sự phát triển kinh doanh đầy thịnh vượng nhờ lợi thế độc quyền mà John Law xin xỏ được từ Chính quyền quan nhiếp chính, đã phát hành thêm 50 nghìn cổ phiếu mới – mỗi cổ phiếu hắn hứa hẹn sẽ trả cổ tức tiền mặt hằng năm lên tới 200 livres trên mỗi tờ cổ phiếu 500 livres mệnh giá, tức lợi suất cổ tức lên đến 40%/năm!
Tại thời điểm phát hành, ít nhất có đến tận 300 nghìn người đăng ký mua 50 nghìn cổ phiếu của Mississippi Co., và tòa biệt thự của Law gần như đã sáng đèn và đông nghịt người từ sáng đến đêm liên tục cả tháng. Số lượng cổ phiếu ít ỏi như vậy vẫn không thể nào thỏa mãn được hết đám đông, dần dần sự mất kiên nhẫn này gần như đã biến thành “sự điên loạn”.
Sự điên rồ mang tên Mississippi Company
Sau vài tuần ngắn ngủi, những cổ phiếu Mississippi cũ tăng giá chóng mặt hơn 10 lần so với giá gốc, lên mức 5,000 livres/ cổ phiếu. Giới quý tộc, nam nữ, hay người nghèo khổ đều thuê các phòng trọ, ngồi chầu chực gần biệt thự của Law để mua bán giao dịch cổ phiếu của hắn. Giá nhà thuê nơi đây tăng gấp 10-20 lần so với một năm trước. Những chủ quán ăn tại đây giờ cho thuê những chiếc bàn để ghi lệnh mua bán giao dịch cổ phiếu, kiếm được 200 đồng livres mỗi ngày (khoảng 1000 USD hiện nay). Có một gã bị gù lưng, cũng kiếm được kha khá chỉ bằng việc đứng đó và đưa lưng mình ra cho những gã viết lệnh mua bán giao dịch “thuê” (!) Thật điên rồ!
Marshall Villars, một tướng quân đã nghỉ hưu, mỗi ngày đi ngang qua đây đều cảm thấy bất bình trước sự điên rồ của đám đông. Ông bảo xe ngựa dừng lại, thuyết giảng nửa tiếng về hành vi của những cá nhân này. Những tiếng cười, chửi rủa vang lên, khinh rẻ vị tướng già. Cho đến khi có vài vật thể bay vào người ông, Villars mới thôi và không bao giờ muốn khuyên bảo những kẻ như vậy nữa.
Chưa bao giờ, sự suy đồi đạo đức trong công chúng Pháp lại lên mức đỉnh điểm như vậy. Giới trung lưu là thành phần chứng kiến sự thay đổi này nhiều nhất khi họ vừa không hẳn là trong sạch như giới quý tộc phía trên, hay sẵn sang làm tội ác như tầng lớp phía dưới. Sự yêu thích đánh bạc bằng hình thức chứng khoán đã lan tỏa ra khắp xã hội, bất chấp mọi tầng lớp và mọi khoảng cách địa lý.
Dòng người từ khắp châu Âu đổ về Paris – lên đến gần 300,000 người trong thời kỳ thịnh vượng này. Ngành công nghiệp dệt may chưa bao giờ có nhiều đơn hàng hơn. Bánh mì, thịt, rau củ được bán với giá chưa bao giờ cao hơn. Nhà cửa, biệt thự mới được xây dựng khắp nơi. Một sự giàu sang trong ảo tưởng đã tràn đến vùng đất mà cách đây vài năm tưởng chừng như phá sản!
(Bài viết tham khảo The Golden Newsletter)
________
Xem thêm các dịch vụ khác của AzFin:
- Fanpage AzFin Việt Nam: https://www.facebook.com/AzFinVietNam
- Youtube: https://www.youtube.com/c/azfinvietnam
- Tham khảo các khóa học của AzFin: https://academy.azfin.vn/
- Khoá học đọc vị cổ phiếu: https://docvicophieu.azfin.vn/
- Khoá học chinh phục cổ phiếu ngân hàng: https://chinhphuccophieunganhang.azfin.vn/