[Học chứng khoán] Tâm lý hành vi trong đầu tư (kỳ 2)

Ngày đăng 14/10/2019

Kỳ 2: Lỗi tâm lý trong đầu tư chứng khoán

Lỗi tâm lý trong đầu tư chứng khoán

Trong lĩnh vực đầu tư chứng khoán, tâm lý đầu tư ảnh hưởng rất lớn đến sự thành công hay thất bại, có những quyết định sai lầm thường được cho là xuất phát từ việc thiếu kiến thức, thiếu am hiểu thông tin, nhưng thực tế cho thấy, không ít quyết định sai lầm bắt nguồn từ những lỗi tâm lý cơ bản. Như ngài Chalie Munger từng nói “khi sự bất hợp lý diễn ra, nó kéo theo những kiểu hành vi có thể dự đoán được”. Trong bài viết này, AZFin xin trình bày quan điểm của giáo sư kinh tế học Richard H. Thaler, người đạt giải nobel kinh tế về tài chính hành vi.

Quá tự tin

Một số nghiên cứu về tâm lý đã cho thấy lỗi phán đoán xảy ra là do người ta thường quá tự tin. Khi đặt ra câu hỏi “Trình độ lái xe của anh/chị như thế nào?” cho nhiều người, đa số sẽ nói rằng họ là những người lái xe thành thạo. Còn khi được hỏi về khả năng chẩn đoán viêm phổi, 90% số bác sĩ sẽ tin rằng họ chẩn đoán chính xác trong khi thực tế chỉ có 50% nói đúng.

Bản thân sự tự tin không phải là xấu. Nhưng quá tự tin lại là chuyện khác, và đặc biệt nó có thể gây tác hại khi chúng ta thực hiện giao dịch tài chính. Các nhà đầu tư quá tự tin không chi đưa ra các quyết định ngốc nghếch đối với bản thân họ mà còn gây ảnh hưởng xấu cho toàn bộ thị trường. Quá tự tin giải thích lý do tại sao có rất nhiều nhà đầu tư quyết định sai lầm. Họ quá tự tin về những thông tin họ thu được và nghĩ rằng họ suy nghĩ đúng.

Phản ứng thái quá

Con người có xu hướng phản ứng hoảng loạn với tin xâu và chậm với tin tốt

Các nhà nghiên cứa hành vi con người hiểu rằng người ta có xu hướng phản ứng mạnh đến mức hoảng loạn với các tin xấu và phản ứng chậm với các tin tốt. Do đó nếu báo cáo lợi nhuận trong ngấn hạn không tốt, thì phản ứng đặc trưng cùa các nhà đãu tư sẽ rất mạnh, đột ngột và thiếu cân nhắc.

Thaler tin rằng hầu hết các nhà đâu tư sẽ khôn ngoan hơn, nếu họ không nhận được báo cáo hàng tháng, “Lời khuyên của tôi với các bạn là hãy đầu tư cổ phiếu và sau đó, đừng mở bảng điện”.

Ác cảm thua lỗ không cân xứng

Theo các nhà đầu tư tin vào thuyết hành vi, nỗi đau thua lỗ còn lớn hơn nhiều niềm vui khi có lợi nhuận. Nhiều nghiên cứu của Thaler và những người khác đã chứng minh rằng con người cần tỷ lệ thành công gấp đôi tỷ lệ thất bại. Với tỷ lệ đánh cược là 50/50, hầu hết mọi người sẽ không bao giờ mạo hiểm.

Đa số mọi người đều không muốn chấp nhận mình sai (thua lỗ)

Điều này được gọi là Ác cảm thất bại không cân xứng: Mặt tiêu cực có ảnh hưởng lớn hơn mặt tích cực, và đó chính là khía cạnh cơ bản trong tâm lý con người. Xét trong thị trường chứng khoán, điều này có nghĩa là các nhà đầu tư cảm thấy thất vọng vì thua lỗ nhiều gấp đôi niềm vui khỉ chiến thắng. Tất cả chúng ta đều muốn tin rằng quyết định của mình là đúng đắn. Do đó, chúng ta giữ lại các lựa chọn sai lầm quá lâu với hy vọng mong manh rằng nhiều thứ sẽ thay đổi. Nếu bán đi những sai lầm, bạn có thể tiếp tục kiếm lợi nhuận bằng cách tái đâu tư thông minh.

Đồng tiền đã mất, đồng tiền kiếm thêm Richard Thaler đã tiến hành thử nghiệm với hai nhóm người.

  • Nhóm 1 được đưa cho 30 đô la tiền mặt và có hai lựa chọn: (1) Họ có thể bỏ tiền vào túi và bỏ đi, hoặc (2) tung đồng xu. Nếu họ thắng, họ có thêm 9 đô la và nếu họ thua họ sẽ mất 9 đô la.  Hầu hết mọi người (70%) đã đánh cược vì họ thấy rằng ít nhất họ cũng còn lại 21 đô la.
  • Nhóm 2 nhận được lời đề nghị khác: (1) Họ có thể đánh cược đồng xu xấp hay ngửa: Nếu họ thắng, họ sẽ có 39 đô la và nếu họ thua họ sẽ có 21 đô la; hoặc (2) họ có thể có 30 đô la chẵn nếu không đánh cược xấp ngửa.  Non nửa (43%) quyết định đặt cược.

Cả hai nhóm đều có khoản tiền bằng nhau với lợi thế như nhau, nhưng họ nhận thức vấn đề khác nhau. Điều này đưa ra kết luận gì?

Theo AZFin, đó là tâm lý thay đổi thói quen sử dụng tiền bạc khi hoản cảnh xung quanh thay đổi. Hay thói quen gửi tiền vào các tài khoản khác nhau. Ví dụ, tiền trong tài khoản ăn chơi: tiêu sài thoải mái; tiền trong tài khoản đầu tư: chắt chiu từng ly từng tý trong khi đây đều là những đồng tiền bằng sức lao động vất vả mới có được.

Nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán cũng bị ảnh hưởng theo tâm lý này. Đồng tiền ban đầu bỏ vào, họ coi là gốc; đồng tiền lãi coi là kiếm thêm. Do vậy, khi rút hết được những đồng tiền gốc ban đầu, nhà đầu tư thường hướng đến mạo hiểm toàn bộ số tiền còn lại.

Chấp nhận rủi ro

Chúng ta có xu hướng dễ chấp nhận rủi ro nhiều hơn với những số tiền tự nhiên có được

Trong nhiều năm qua, những chuyên gia đầu tư đã mất rất nhiều công sức đề giúp mọi người có thể đánh giá mức độ chấp nhận rủi ro của họ.

Vấn đề là ở chỗ mức độ chấp nhận rủi ro của con người lại dựa trên cảm xúc, và điều đó có nghĩa là nó sẽ thay đổi theo hoàn cảnh. Khi thị trường giảm mạnh, ngay cà những nhà đầu tư mạo hiểm nhất cũng trở nên rất cẩn trọng. Còn khi thị trường bùng nổ, có vẻ tốc độ mua thêm chứng khoán các nhà đầu tư thận trọng cũng nhanh như các nhà đầu tư mạo hiểm.

Chúng tôi thấy có xu hướng chấp nhận rủi ro liên quan đến hai yếu tố về dân số: giới tính và tuổi tác. Nữ giới luôn cẩn trọng hơn nam giới, và người lớn tuổi không dám chấp nhận rủi ro như người trẻ tuổi. Xem xét các yếu tố tính cách, chúng ta biết rằng các nhà đầu tư có mức độ chấp nhập rủi ro cao sẽ đặt mục tiêu và tin tưởng rằng họ có thể kiểm soát được môi trường và tạo ảnh hưởng lên kết quả của nó. Họ coi thị trường chứng khoán là nơi chứa đựng những bất ngờ, trong đó thông tin kết hợp với những lựa chọn sáng suốt sẽ đem lại thắng lợi.

Một mối liên hệ chặt chẽ khác liên quan đến rủi ro: Chúng ta có xu hướng dễ chấp nhận rủi ro nhiều hơn với những số tiền tự nhiên có được (giống như số tiền trong Tài khoản ăn chơi mà tôi đã đề cập phía trên), hay số tiền bạn tìm thấy trong túi áo sau một chuỗi ngày lãng quên nó.

Tâm lý đám đông

Con người cảm thấy sợ hãi khi đi ngược đám đông

Trong mối liên hệ với đầu tư, cảm xúc có tác động thực tế theo hướng tác động lên hành vi con người và cuối cùng thì ảnh hưởng đến giá thị trường.

Tôi chắc rằng các bạn đã hiểu hai lý do khiến nhận thức về hành vi của con người lại rất có giá trị với việc đầu tư của bản thân bạn:

  1. Sẽ có những hướng dẫn giúp bạn tránh được những lỗi thường gặp nhất.
  2. Bạn có thể nhận ra những sai lầm của người khác đúng lúc để kiếm lợi.

Tất cả chúng ta bị đe dọa bởi những lỗi phán đoán cá nhân, có thể ảnh hưởng đến thành công của mỗi chúng ta. Hàng nghìn hay hàng triệu người mắc lỗi phán đoán sẽ đẩy thị trường vào chiều hướng tiêu cực. Như vậy, cám dỗ chạy theo đám đông quá lớn, phán đoán sai chi càng làm nó tồi tệ thêm. Trong một biển hành vi sai lầm và hỗn loạn, một số người hành động sáng suốt có thể là những người tồn tại cuối cùng.

Các nhà đầu tư sáng suốt thành công cần có tính cách nhất định. Con đường luôn gập ghềnh, và đường đi đúng đẳn thường đi ngược với trực giác. Sự thay đổi liên tục của thị trường chứng khoán có thể làm các nhà đầu tư lo lẳng và khiến họ có hành động không hợp lý. Bạn cần phải cẩn thận với những cảm xúc này và chuẩn bị để hành động một cách nhạy bén thậm chí ngay cả khi bản năng mách bảo bạn phải hành động ngược lại. Và như chúng ta đã biết, tương lai sẽ thưởng cho các nhà đầu tư sáng suốt đủ lớn để công nhận nỗ lực của họ.

Bài liên quan